Een wetenschapper die werd tegengewerkt door de Rooms-katholieke Kerk.

Ik gaf eerder al aan hoe Jozua’s uitspraak: “Zon , sta stil!“ dient worden te begrepen, maar wist je ook dat bovenvermelde geschiedenis zelfs in latere tijd nog invloed heeft gehad op de carrière van een wetenschapper? We weten nu dat de aarde om de zon draait, maar in vroegere tijden dacht men dat de zon om de aarde draaide. De aarde zou in het centrum staan en men geloofde dat alle andere hemellichamen daar omheen draaiden. In Afb. 1 zie je hoe men zich dat geocentrisch systeem voorstelde. (de aarde als middelpunt).

ptolemaic_system

Dat onjuiste geloof was vóór Galilei (1564- 1642) zelfs een onderdeel van het officiële dogma van de katholieke kerk. Maar tussen de veertiende en de zestiende eeuw deden Europese wetenschappers en filosofen ontdekkingen over het universum die in tegenspraak waren met het dogma van de katholieke kerk. Eén man die met een frisse blik naar de hemel keek was Galileo Galilei (Zie Afb. 2)

 galileo galilei2

Zijn verbeteringen van de telescoop en daaropvolgende ontdekkingen op astronomisch terrein stuitten echter op veel weerstand en ondanks zijn uitvoerige pogingen om alles netjes uit te leggen aan de Rooms-katholieke geestelijkheid werd zijn wetenschappelijke carrière hierdoor jammerlijk om zeep geholpen. Hieronder kun je lezen hoe dit kon gebeuren en hoe zelfs een moderne paus eind vorige eeuw daar achteraf nog last mee kreeg.

Galileo Galilei’s ontdekkingen over de zon.
Galileo Galilei (1564- 1642) was een Italiaans, astronoom, wiskundige en filosoof . Tientallen jaren eerder was de Poolse astronoom Nicolaus Copernicus al met de theorie gekomen dat de aarde om de zon draait. Galilei onderzocht Copernicus’ werk over de beweging van hemellichamen en verzamelde bewijs dat deze theorie ondersteunde. Hij werkte als hoogleraar aan de universiteit van Padua , waar hij tot 1610 les gaf in meetkunde, mechanica en sterrenkunde. Daar richtte hij ook een werkplaats in als instrumentenmakerij, o.a. voor eigen proeven. In 1609 maakte hij, geïnspireerd door de ontwerpgegevens van een telescoop, die in Nederland uitgevonden was door Hans Lippershey, een verbeterde versie van de telescoop. Daarmee deed hij al in datzelfde jaar een aantal opzienbarende astronomische ontdekkingen. Want Galilei zag met zijn telescoop dingen die de algemeen aanvaarde wetenschappelijke leringen uit die tijd tegenspraken.
Toen hij bijvoorbeeld zag dat zonnevlekken zich over het oppervlak van de zon leken te verplaatsen, trok hij de conclusie dat de zon om een as draaide. Galilei ontdekte ook dat de maan niet mooi gaaf was, zoals men altijd beweerd had, dat de Melkweg een verzameling sterren is en dat rond Jupiter vier heldere manen draaien. Hij nam ook de schijngestalten van de planeet Venus waar en kraters op de Maan. Deze waarnemingen beschreef hij in zijn boek Sidereus nuncius (in het Nederlands de Sterrenbode), dat in maart 1610 verscheen. Door deze waarnemingen kregen mensen steeds meer kennis van het heelal, maar daardoor kwam Galilei ook lijnrecht tegenover de katholieke kerk te staan. Het uiteindelijke gevolg was dat de carrière van deze illustere wetenschapper in een drama uitmondde— het Galilei-proces. Hoe dat kon gebeuren? Lees verder als je de details wilt vernemen.

Hoe reageerden de theologen van de katholieke kerk op Galileo’s ontdekkingen?
Paus Urbanus VIII en de theologen van de Romeinse inquisitie veroordeelden feitelijk de leer van Copernicus omdat die volgens hen in strijd was met de bijbel. Galilei’s tegenstanders wezen op Jozua’s uitspraak „Zon, sta stil”, wat volgens hun uitleg letterlijk moest worden opgevat (Jozua 10:12, Willibrordvertaling). Dat de zon toen bij uitzondering enige tijd stilstond betekende volgens theologen van de Romeinse inquisitie dat de zon normaal wel om de aarde draaide. Jij weet nu wel beter, maar zij namen de schriftplaats in het bijbelboek Jozua dus wèl letterlijk en bleven daar koppig aan vast houden.

Conflict met Rome
Nadat Galilei in 1610 met zijn telescoop hemellichamen had ontdekt die nooit eerder waargenomen waren, raakte hij ervan overtuigd dat dit het bewijs was voor het heliocentrisch systeem (waarbij de aarde om de zon draait).
Volgens de Grande Dizionario Enciclopedico UTET wilde Galilei niet alleen dingen ontdekken. Hij wilde „de belangrijkste personen van die tijd (vorsten en kardinalen)” overtuigen van de Copernicaanse leer. Hij had goede hoop dat hij met de hulp van invloedrijke vrienden de bezwaren van de Kerk kon overwinnen en zelfs haar steun kon verkrijgen.

In 1611 reisde Galilei naar Rome en ontmoette daar hooggeplaatste geestelijken. Met gebruikmaking van zijn telescoop liet hij hun zijn astronomische ontdekkingen zien. Dit leverde echter niet de gewenste resultaten op. In 1616 werd er van officiële zijde een onderzoek naar Galilei ingesteld.
Theologen van de Romeinse inquisitie zeiden dat het heliocentrische wereldbeeld „dwaas en absurd is in de philosophie en formeel ketters, in zoverre als zij uitdrukkelijk in tegenspraak is met uitspraken die de H[eilige] Schrift op vele plaatsen volgens de betekenis der woorden en volgens de gebruikelijke verklaring en uitlegging van de Heilige Vaders en de doctoren der theologie doet”.

Galilei had in 1616 een ontmoeting met kardinaal Robertus Bellarminus, die beschouwd werd als de belangrijkste katholieke theoloog van zijn tijd en die „de ketterhamer” genoemd werd. Geen echt vriendelijke man dus. Bellarminus gaf Galilei officieel de waarschuwing te stoppen met het verbreiden van zijn ideeën over het heliocentrisch systeem.

Voor de rechtbank van de inquisitie
Galilei probeerde voorzichtig te zijn, maar hij bleef de Copernicaanse stelling steunen. Zeventien jaar later, in 1633, moest Galilei voor de rechtbank van de inquisitie verschijnen. Kardinaal Bellarminus was gestorven, maar zijn belangrijkste tegenstander was nu paus Urbanus VIII, die voorheen welwillend tegenover hem stond. (Zie Foto 3)

paus urbanusVIIIjpg

Schrijvers noemen dit een van de beruchtste, oneerlijkste processen in de geschiedenis en stellen het zelfs op één lijn met de processen van Socrates en Jezus.
Wat was de oorzaak van dit proces? Galilei schreef een boek met de titel „Samenspraak over twee wereldstelsels”. Het was in feite een pleidooi voor het heliocentrisch systeem. De auteur werd in 1632 opgeroepen om voor de rechtbank te verschijnen, maar Galilei was bijna zeventig en ziekelijk, dus vroeg hij om uitstel. Het jaar daarop reisde hij naar Rome, nadat men gedreigd had hem gevangen te nemen en op transport te stellen. Hij werd op last van de paus ondervraagd (Zie afb.4) en zelfs met foltering bedreigd.

galilei bij de inquisutiejpg

Er bestaat een controverse over de vraag of deze zieke oude man echt gemarteld is. In Galilei’s veroordeling staat dat hij aan een „streng verhoor” werd onderworpen. Volgens Italo Mereu, een Italiaanse rechtshistoricus, was dit in die tijd de technische omschrijving van folteringen. Verschillende geleerden stemmen met die interpretatie in.
Hoe het ook zij, Galilei werd op 22 juni 1633 in een sobere zaal door leden van de inquisitie veroordeeld. Hij werd schuldig bevonden aan:

„het aanhangen van en geloven in een valse leerstelling, die strijdig is met de Heilige en Goddelijke Schrift, dat de zon . . . zich niet van oost naar west beweegt en dat de aarde beweegt en niet het centrum van de wereld is”.

Galilei wilde geen martelaar worden en dus moest hij zijn beweringen herroepen. Na het voorlezen van zijn vonnis knielde de bejaarde wetenschapper in boetekleed neer en verklaarde plechtig:

Ik herroep, vervloek en verafschuw de voornoemde fouten en ketterijen [de Copernicaanse leer] en alle eventuele andere fouten, ketterijen of sekten die in strijd zijn met de Heilige Kerk.”

Er bestaat een populaire overlevering — waarvoor geen concrete bewijzen zijn — dat Galilei na de herroeping met zijn voet op de grond stampte en luidkeels uitriep: „En toch beweegt zij zich!” Commentatoren beweren dat de wetenschapper tot aan zijn dood gekweld werd door de vernedering van het afzweren van zijn ontdekkingen. Hij werd tot gevangenisstraf veroordeeld, maar zijn straf werd omgezet in permanent huisarrest. Zijn boeken werden verboden. Toen hij geleidelijk blind werd, leefde hij bijna volledig in afzondering.

Een conflict tussen religie en wetenschap?
Veel mensen hebben de conclusie getrokken dat Galilei’s voorbeeld bewijst dat wetenschap en religie absoluut niet samengaan. In feite heeft Galilei’s proces mensen door de eeuwen heen van religie afgekeerd. Velen zijn er hierdoor van overtuigd geraakt dat religie altijd een bedreiging is voor wetenschappelijke vooruitgang. Maar is dat echt zo?
Paus Urbanus VIII en de theologen van de Romeinse inquisitie veroordeelden feitelijk de leer van Copernicus omdat die volgens hen in strijd was met de bijbel. Galilei’s tegenstanders wezen op Jozua’s uitspraak „Zon, sta stil”, wat volgens hun uitleg letterlijk moest worden opgevat (Jozua 10:12, Willibrordvertaling). Maar is de bijbel echt in tegenspraak met de theorie van Copernicus? Helemaal niet.
De wetenschap was alleen in tegenspraak met een compleet verkeerde uitleg van de bijbel. Zo zag Galilei het. Hij schreef aan een van zijn leerlingen:

„Hoewel de Schrift onfeilbaar is, kunnen degenen die haar verklaren en uitleggen op verschillende manieren fouten maken. Een zeer ernstige en veel voorkomende fout is dat ze altijd bij de letterlijke uitleg willen blijven.”

Galilei ging zelfs nog verder. Hij beweerde dat de twee boeken, de bijbel en het boek der natuur, door dezelfde Auteur geschreven zijn en elkaar niet kunnen tegenspreken. Bovendien zei hij dat niemand „met zekerheid kon beweren dat alle uitleggers door God geïnspireerd zijn”. Deze stilzwijgende kritiek op de officiële uitleg van de Kerk werd waarschijnlijk als provocatie opgevat, waardoor de Romeinse inquisitie ertoe gebracht werd de wetenschapper te veroordelen. Want hoe durfde een leek nog wel zich te bemoeien met de privileges van de geestelijken?
Verscheidene geleerden hebben naar aanleiding van het Galilei-proces hun twijfel geuit over de onfeilbaarheid van zowel de Kerk als de paus. De katholieke theoloog Hans Küng schreef dat de „talrijke en onmiskenbare” fouten in de officiële leer van de Kerk, waaronder „de veroordeling van Galilei” twijfel hebben gezaaid over het dogma* van de onfeilbaarheid. (*Van Dale: dogma= vastomlijnd geloofsartikel dat aan geen beredenering meer is onderworpen)

Deze kwestie had ook nog een staartje in meer recente tijd.
Paus Johannes Paulus II liet in november 1979, een jaar na zijn verkiezing als paus, een onderzoek instellen naar de rechtspositie van Galilei, over wie de paus toegaf dat hij „veel te lijden had gehad . . . door toedoen van de mensen en organisaties van de Kerk”. Pas dertien jaar later, in 1992, erkende een commissie die door deze paus was aangesteld: „Bepaalde theologen, Galilei’s tijdgenoten, . . . ontging de diepere, figuurlijke betekenis van de Schrift waar die de fysieke structuur van het geschapen universum omschrijft.”
Maar eigenlijk werd de heliocentrische leer niet alleen door theologen bekritiseerd. Paus Urbanus VIII, die een belangrijke rol speelde bij dit proces, was onbuigzaam in zijn eis dat Galilei de eeuwenoude leer van de Kerk dat de aarde het middelpunt van het heelal is, niet mocht ondermijnen. Die leerstelling vond haar oorsprong echter niet in de bijbel, maar bij de Griekse filosoof Aristoteles. Wikipedia vermeld bijvoorbeeld over hem: “Invloedrijke Griekse filosofen als Ptolemaeus en Aristoteles geloofden dat de Zon, de Maan, de andere planeten en de sterren om de ronde Aarde heen cirkelden”. Ik denk dan bij mijzelf: “Tja, als de RK-kerk liever op Griekse filosofen vertrouwt dan op de bijbel, dan is het logisch dat ze in de fout gaat.”

Rehabilitatie van Galilei?
Nadat de hedendaagse commissie een uitgebreid onderzoek had ingesteld, noemde de paus de veroordeling van Galilei „een onbezonnen en betreurenswaardig besluit”. Is de wetenschapper gerehabiliteerd? „Het is absurd om te spreken van Galilei’s rehabilitatie, zoals sommigen doen,” zo zegt een schrijver, „want de geschiedenis veroordeelt niet Galilei maar de kerkelijke rechtbank.” De historicus Luigi Firpo zei: „Het is niet aan de vervolgers om hun slachtoffers te rehabiliteren.”

Gods zoon Jezus Christus zei over de bijbel: “Uw woord is waarheid” ˗- Joh. 17:17 Galilei verdedigde hem tegen een verkeerde interpretatie. De Kerk deed echter het tegenovergestelde door ten koste van de bijbel vast te houden aan een traditie van mensen.

Korte samenvatting van Galilei’s leven:
Galilei werd in 1564 in Pisa geboren als zoon van een Florentijnse vader en studeerde daar ook medicijnen. Hij had echter weinig belangstelling voor die tak van wetenschap en ging daarom wis- en natuurkunde studeren. In 1585 keerde hij zonder academische graad terug naar zijn familie. Toch had hij het respect gewonnen van de grootste wiskundigen van die tijd, wat hem een functie als wiskundedocent aan de Universiteit van Pisa opleverde. Na de dood van zijn vader moest Galilei wegens financiële moeilijkheden naar Padua verhuizen, waar hij een lucratievere functie aan de universiteit kreeg als hoogleraar wiskunde.
In de achttien jaar dat hij in Padua woonde, kreeg Galilei drie kinderen bij zijn maîtresse, een jonge Venetiaanse. Hij ging in 1610 naar Florence, waar zijn financiële positie erop vooruitging, zodat hij meer tijd kon besteden aan onderzoek — echter ten koste van de vrijheid die hij in de republiek Venetië had genoten. Hij ontving een aanstelling van de groothertog van Toscane als „eerste filosoof en wiskundige”. Galilei stierf in 1642 in Florence terwijl hij onder huisarrest stond vanwege zijn veroordeling door de inquisitie.

Bronnen: Voornamelijk het artikel “Galilei’s conflict met de Kerk” door een Spaanse medewerker van “Ontwaakt” 22 april 2003 blz. 11-14. Maar ook in Wikipedia kun je er over lezen:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei#Conflict_met_Katholieke_Kerk

Over gervanpoelgeest

gepensioneerd constructeur, natuurliefhebber
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .